कबुतरांचा दहशतवाद

मुंबईत आम्ही एका उंच इमारतीच्या सर्वात वरच्या मजल्यावर रहातो. सोसायटीला आता तशी बरीच वर्षे झाली आहेत. पहिली अनेक वर्षे या वरच्या मजल्याचे आम्हाला आणि घरी येणार्‍या परिचितांना कोण कौतुक होते. भरपूर हवा, प्रकाश यामुळे पंख्याची आवश्यकताही कमी भासे. तसेच, वर गच्चीत जाणे हे सोपे असल्यामुळे, ते एक विशेष आकर्षण होते. संध्याकाळी नुसते गच्चीत जाऊन पाय मोकळे केले व चौफेर दिसणारे विहंगम दृश्य बघत बसले तरी एखादा तास सहज जात असे.
कालांतराने सोसायटीतले जुने सदस्य सोडून जायला लागले व त्यांच्या जागा, अव्वाच्यासव्वा किंमतीला विकत घेऊन, अमराठी सदस्य वाढायला लागले. कुणाचे धार्मिक असणे ही त्याची वैयक्तिक बाब आहे असे मी समजत होतो. पण या नवीन लोकांनी त्यांचे कल्चर बरोबर आणले. सोसायटीच्या दोन इमारती आहेत. या दोन्ही इमारतींच्या गच्चीवर आणि खिडक्यांच्या बाहेरच्या वेदरशेडवर, हे पुण्यात्मे धान्य टाकू लागले. रोजच हे अन्नछत्र सुरु झाल्याने प्रचंड प्रमाणात कबुतरे गोळा होऊ लागली. कावळे व मैनाही हजेरी लावू लागल्या. पण त्यांचा काही त्रास नव्हता, कारण ते हुशार पक्षी असल्यामुळे घरांत येत नाहीत. कबुतरे मात्र सर्रास घरांत येऊ लागली. खिडकीच्या जाळ्या मोठ्या असल्यामुळे ती सहजच आंत प्रवेश करत. सुरवातीला काठीने हांकलल्यावर ती दिवसभर परत येत नसत. पण नंतर त्यांची संख्या वाढल्यावर तो एक मोठाच त्रास झाला. सोसायटीच्या मिटिंग्समधे सांगून देखील हे पुण्य गोळा करायला बसलेले सदस्य ऐकेनात. कबुतरांच्या विष्ठेने इमारतीचे नुकसान होते आहे, कारण ती अ‍ॅसिडिक असते, हेही त्यांच्या डोक्यात शिरेना.
सध्या स्थिती इतकी वाईट आहे की,दिवसा घरी असलो तरी खिडक्यांच्या सरकत्या काचांमधे बारीक फट ठेवावी लागते. ती चुकून जरी मोठी झाली तरी लगेच एखादी जोडगोळी आंत येऊन उंच कपाटावर बसते आणि ते ‘कुटुरघुम’ चालू होते. त्यांना हाकलायला गेले तरी, उघडलेल्या खिडकीतून पटकन बाहेर न जाता, ती दुसर्‍या बंद खिडकीवर धडका मारत रहातात आणि बाहेर जाईपर्यंत शिटत रहातात. अशा तर्‍हेने आम्ही या कबुतरांच्या दहशतवादाचा रोज सामना करत आहोत. जोपर्यंत त्या, कबुतराएवढाच मेंदू असलेल्या,, सदस्यांच्या डोक्यात उजेड पडत नाही तोपर्यंत हे असेच चालणार!

काटकोनी त्रिकोण

‘काटकोन त्रिकोण’ हे नाटक साधारण वर्षापूर्वी बघायचे ठरवले होते. तिकिटेही काढून आणली होती. पण ऐन वेळेस सभागृहावर पोचलो आणि, डॉ. मोहन आगाशे’ यांची तब्येत बरी नसल्याने प्रयोगच कॅन्सल झाला. त्यानंतर, या ना त्या कारणाने बेत लांबणीवरच पडत गेला. अचानक, गणेशचतुर्थीलाच, शिवाजी मंदिर ला प्रयोग लागल्याचे कळताच फोन बुकिंगवर प्रयत्न केला. ते फक्त दोनशेचीच तिकिटे ठेवतात हे कळले. पण गणपतीच्या गडबडीत सगळे असल्याने आयत्या वेळेसही तिकीट मिळेल असा विचार करुन गेलो. अंदाज बरोबर ठरला आणि एकदाची नाटक बघण्याची इच्छा पूर्ण झाली.

हे नाटक अजिबात चुकवू नकोस, असे कुणी आधी सांगितले की, प्रत्यक्षात अपेक्षाभंग होतो असा माझा आजवरचा अनुभव आहे. हे नाटक बघितल्यावर अपेक्षाभंग वगैरे झाला नाही तरी , एक चांगले नाटक बघितल्याचे पूर्ण समाधान मिळाले नाही. नवीन लग्न झालेल्या एका जोडप्याची आणि त्यातील नवर्‍याच्या बापाची ही गोष्ट आहे. कुटुंबात पात्रे तीनच पण नाटकात पात्रे चार! कारण मोहन आगाशे यांनी डबल रोल केला आहे. ते त्या तरुण माणसाचे बापही झालेत व त्यांच्या घरी चौकशीला येणारे पोलिसही झालेत. दोन्ही भूमिकांमधे त्यांनी उत्तम अभिनय केला आहे आणि ते अपेक्षितच होते. केतकी थत्ते आणि संदेश मात्र त्यांच्यापुढे फिके पडतात.
विधुर सासरा व सून यातील संघर्ष व त्यात होणारी मुलाची फरपट, हा मुख्य विषय आहे. नेहमीप्रमाणे ठोकळेबाज संवाद व भडक प्रसंग न दाखवता त्यांच्यातील भांडण हे
खेळीमेळीच्या वातावरणात व चर्चेच्या स्वरुपात दाखवले आहे. सासरा हा जुन्या पिढीतला असल्यामुळे, त्याचा आक्षेप आहे, सुनेच्या उधळ्या व खर्चिक वृत्तीवर आणि घरी काही काम न करण्यावर. त्यामुळे आपल्या मुलाला जास्त काम पडते असे त्याचे म्हणणे असते. पहिल्या अंकात हे सर्व इतक्या हलक्याफुलक्या वातावरणात चालू असते की केवळ एका अपघाताच्या घटनेमुळे तो इन्स्पेक्टर, इतक्या खोलात का शिरत आहे असा आपल्याला प्रश्न पडतो. पण दुसर्‍या अंकात वातावरण इतके गंभीर होते की ही एक रहस्यकथा आहे असे वाटू लागते. संवाद चटपटीत, विनोदी आणि कायम एकमेकांवर कुरघोडी करणारे होतील याची लेखकाने विशेष काळजी घेतल्याचे जाणवते. पण ते करताना काही ठिकाणी त्याची नाटकाच्या आशयावरची पकड सुटते. एकच डायलॉगचा सेट, वेगवेगळ्या प्रसंगी त्याच किंवा दुसर्‍या पात्रांच्या तोंडी घालण्याची युक्ती तशी जुनी आहे. ती एका मर्यादेत वापरली तर चांगली वाटते. पण या नाटकात लेखकाने त्याचा अतिरेक केला आहे. शेवटी खुद्द मोहन आगाशेच जेंव्हा , ‘तुम्ही मंगल पांडे पाहिला आहे का हो ?’ हा डायलॉग रिपीट करतात तेंव्हा नाटक एका चांगल्या उंचीवरुन अचानक कोसळल्याचे जाणवते. थोडक्यात, नाटक चांगले आहे, एकदा पहायला हरकत नाही पण चुकलेच बघायचे तरी फार मोठे काही गमावल्याचे दु:ख होणार नाही.

लेखकः डॉ. विवेक बेळे, कलाकारः मोहन आगाशे, केतकी थत्ते आणि संदेश कुलकर्णी.

नाजूक – साजूक

एका लग्नाला नुकताच गेलो होतो. संध्याकाळी ७ ते १० अशी वेळ दिली होती म्हणून साधारण पावणेआठ वाजता पोचलो. तरीही प्रथेनुसार नवरा-नवरी स्टेजवर आलेच नव्हते. यजमान सर्वांना आधी जेवून घ्या असा प्रेमळ आग्रह करत होते. पण माझे दुसरे एक मित्र यायचे होते त्यामुळे त्यांची वाट पहायची ठरवून एका पांढर्‍याशुभ्र कव्हराच्या गुबगुबीत खुर्चीवर विसावलो. आजुबाजुला सुंदर सुंदर ड्रेसेस व साड्या नेसलेल्या (पाण्याला ‘अ‍ॅव्ह’ म्हणतील अशा) ललना विहरत होत्या. अनेक संभाषणे कानावर पडत होती. पण एका वैशिष्ठ्यपूर्ण बोलण्याने माझ्या कानांचा ताबा घेतला.
” हाय,… अगं किती दिवसांनी भेटतोय आपण! वॉव, आणि किती क्युट दिसतीयेस तू !!!
ए, काय गं चेष्टा सुचतीये तुला, पन्नाशी उलटलीये , घरात सून आहे, नातवंडं आहेत!
असु देत गं. पण तू कित्ती कित्ती ‘मेनटेन’ केलयंस , नाहीतर आमचं काय झालंय बघ ना.
छे गं, मला नुकताच तो ‘चिकन गुनिया’ नव्हता का झाला? त्यामुळे माझी अगदी वाईट्ट स्थिती झालीये.
साध्या दोन तीन पायर्‍या उतरायच्या झाल्या तरी मला ह्यांचा हात धरावा लागतो. दोन आठवड्यांपूर्वी आम्ही युरोपला गेलो होतो ना, तेंव्हा प्लेनमधून उतरताना मला माझी पर्ससुद्धा जड झाली बघ. ह्यांनी लगेच पुढे येऊन ती घेतली म्हणून बरं!
अगं, पण चिकन गुनिया होऊन तर दोन वर्षं झाली की!
हो गं, पण तेंव्हापासून माझे सगळे सांधे इतके दुखतात की पावला पावलाला डोळ्यात पाणी येतं बघ. शिवाय नातवंडं लोंबकळली की माझा ‘स्पाँडी’ छळतो गं. अगदी रडायलाच येतं.
बरं, ए आपण जेवून घेऊ या का ? नाहीतरी अजून स्टेजवर कोणीच नाहीये. परत उशीर झाला तर मला रिक्षापण मिळणार नाही कोथरुडला जायला.
तू जेवून घे गं बाई! मी ना हल्ली असल्या फंक्शन्स मधे जेवतच नाही. मला ब्लँड जेवणाची संवय झालीये, हे पदार्थ मला इतके तिखट लागतात. त्यातून गॉल ब्लॅडर काढून टाकलंय ना मागेच, त्यामुळे एका वेळेस अगदी थोडंसच खाता येतं.
बरं, ते जाऊ दे. एकदा ये ना आमच्या घरी डेक्कनला, आमचा बंगला रिनोव्हेट केला नं, त्यानंतर आतलं सगळं इंटिरियर मी माझ्या मनाप्रमाणे करुन घेतलंय. वॉचमनला सांगितलंस ना की तो लगेच फोन करेल मला. मी त्याला दमच देऊन ठेवला आहे तसा. मला नं, उगाच अनोळखी चेहेर्‍याच्या माणसांना दरवाजा उघडायला आवडत नाही. “
पुढचं संभाषण ऐकण्याची इच्छा राहिली नव्हती. मित्राची वाट न बघता सरळ वरच्या मजल्यावर जेवणाकडे मोर्चा वळवला.

माझे नावडते संगीतकार

आजच प्रवास करत असताना अचानक बसवाल्याने एफेम रेडियो लावला. त्यातल्या चरपटपंजरीचा त्रास कमी का काय म्हणून चरपटणारीने ‘आज राजेश रोशनजी का बर्थ डे है’ असे सांगून सगळी राजेश रोशनची गाणी लावली. त्यामुळे असह्य मानसिक ताप झाला. त्यातूनच ही कल्पना सुचली की आपले नावडते संगीतकार आठवावेत. पूर्वी कोणीतरी, आवडते संगीतकार, यावर कौल घेतला होता. म्हणून कौले काढायला गेलो तर ‘पर्याय वाढवा’ हे दाबल्यावर पुढचे सगळे इंग्रजीतच टाईप व्हायला लागले. बरीच खटापट केल्यावर विचार केला, की मग हा विषय चर्चेलाच टाकावा. मला नावडणार्‍या संगीतकारांची नांवे उतरत्या क्रमाने दिली आहेत. जेवढा नंबर वरचा तेवढा त्याच्या संगीताचा मानसिक त्रास जास्त, अशा पध्दतीने! का आवडत नाही त्याची कारणे शक्य आहे तिथे दिली आहेत. तर होउन जाऊ द्यात एकदा!

१. राजेश रोशन
याचं हे ….. हो… सुरु झालं की वाटतं की किशोरसारख्या गुणी गायकाचा इतका वाईट उपयोग दुसर्‍या कुणीच केला नाही. सपक चाली, एकदम खालच्या सा वरुन वरच्या षडजावर उड्या… छ्या! एकही गाणे कधी आवडले नाही. मागे मार्मिक मधे शुध्दनिषाद यांनी ह्याचा उल्लेख ‘स्वर्गीय बापाने मरताना पोराच्या हाती नुसताच बेंडबाजा दिला असे वाचल्याचे स्मरते.

२. उषा खन्ना
उडत्या चाली, पण कधी आकर्षक वाटल्याच नाहीत.
३. भप्पी लहरी
चोरीव आणि त्याच्यासारख्याच उबगवाण्या
४. रवि
बर्‍याचशा चाली म्हणजे दळण आणि त्याच्या नावावरच्या काही उत्कृष्ट चाली त्यानेच दिल्या असतील का याविषयीची दाट शंका.(उदाहरणार्थ : लागेना मोरा जिया)
५. लक्ष्मीकांत प्यारेलाल
पारसमणी सारख्या काही उत्तम चालींनंतर पार ढेपाळले आणि ‘हाथी मेरे साथी’ नंतर तर त्यांच्या प्रत्येक गाण्यात कुठल्यातरी म्युझिक पीस मधे हत्ती ओरडायला लागला.
६. राम लक्ष्मण
लक्ष्मी प्यारे नंतरचे बँडवाले!
७. शंकर (जयकिशन नंतरचा)
तरी वरील रत्नांपेक्षा पुष्कळ बरा.
वरील यादी ही आणखीही वाढवता येईल पण त्या उरलेल्या मंडळींनी काहीवेळा बरे संगीत दिले आहे म्हणून त्यांना या यादीत जागा नाही.
फक्त जुन्या संगीतकारांचाच विचार केला आहे कारण नवीन संगीतकारांचे संगीत माझ्या डोक्यावरुन जाते.

लहानपणीच्या गोष्टी

चित्रकला हा माझ्या आवडीचा विषय कधीच नव्हता. शाळेमधे परसेंटेज व नंबर खाली यायचा तो याच विषयामुळे. त्यातून मोठ्या बहिणी त्याच शाळेत असल्यामुळे तर मला चांगलीच बोलणी बसायची. त्या दोघींची चित्रकला अप्रतिम होती, अगदी बोर्डावर त्यांची चित्रे लावली जात. मला मात्र माणसाची फिगर अजिबातच जमत नसे. तशी इतरांची सुंदर्, सुंदर चित्रे बघायला मला खूपच आवडत. पण मला येत नसलेली कला, अशी मारुन मुटकून कशी येणार हे समजत नसे. वर्गात ३/१० मार्क मिळवणारा मी घरुन काढून आणलेल्या चित्रांना मात्र ९/१० मिळवत असे. पण ते मार्कस देताना चित्रकला शिक्षक, छदमीपणे हंसून, बहिणीने काढलेलं ओळखताय हं गाढवा! असे म्हणून कान पिरगळीत किंवा चिमटा काढीत. पुढे मॅट्रिकला ड्रॉईंग सुटले याचा कोण आनंद झाला होता.
वरील प्रस्तावना लिहिण्याचे कारण , लहानपणीच, चित्रकला अजिबात येत नसताना मला, भिंतीवर पडलेल्या डागांमधे, ढगांमधे, झाडाच्या सावल्यांमधे अनेक चेहेरे, आकृत्या दिसतात याचा शोध लागला. गंमत म्हणजे, चित्रकला येणार्‍या, माझ्या बहिणींना मी ते चेहेरे दाखवायचा प्रयत्न केला तेंव्हा त्यांनी मला वेड्यात काढले. आपल्याला इतके स्पष्टपणे दिसणारे चेहेरे, प्राण्यांची तोंडे वा आकार इतरांना कसे दिसत नाहीत याचे मला फार आश्चर्य वाटे. वर्गातल्या अनेक मुलांनीही मला वेड्यात काढले आणि चिडवायला सुरवात केली. पण माझी त्या अव्यक्तातून आकार शोधण्याची संवय काही सुटली नाही. जरा मोठा झाल्यावर एकदा, असाच छताकडे पहात उताणा लोळत पडलो होतो. थोडीशी ओल आलेल्या छतामधे मला एकदम गॉगल घातलेला राजेंद्रकुमार दिसला. आणखी थोडावेळ निरीक्षण केल्यावर शेजारच्या ‘रे’ काकू दिसू लागल्या. आई कामात होती तरी मी तिला घाईघाईने बोलावून आणले. माझा नवीन ‘शोध’ बघायचा पेशन्स तिच्याकडे होता. आधी तिला काहीच दिसत नव्हते. मग माझ्या हट्टाखातर तिने जमिनीवर झोपून वर बघितले. आणि काय आश्चर्य! तिला ते दोन्ही चेहेरे दिसले अन ती हंसायला लागली. मी तिला परत परत विचारले की मला बरं वाटावं म्हणून तर तू दिसतंय असं म्हणत नाहीस ना ? त्यावर तिने, “नाही रे , खरंच मलाही दिसताहेत ते चेहेरे” असे म्हणून माझी खात्री पटवली.
मला अत्यानंद झाला होता! मला कोणीतरी साक्षीदार मिळाला होता. पुढे मोठा झाल्यावर माझ्या, काही मॉडर्न आर्ट काढणार्‍या मित्रांकडे मी हे शेअर केले तेंव्हा त्यांनाही सगळीकडे असे आकार दिसतात हे कळले. त्यामुळे या जगांत असे दिसणारा मी एकटाच नाही हे कळल्यामुळे आनंद झाला. पुढे, मला चित्रांची प्रदर्शने पहायची आवड निर्माण झाली. मोठ्या मोठ्या चित्रकारांची प्रदर्शने पहाताना मला याचा फारच उपयोग झाला.
तर अशा या नैसर्गिक आकारांमधे मला जी विविध चित्रकला दिसते तशी तुम्हालाही दिसते का ?

जवाहिरीचा खात्मा

लादेनचा खात्मा झाला होता. अमेरिकन राष्ट्राध्यक्षांना आता कधी एकदा त्या नं. २ ला संपवतो असे झाले होते. त्यांनी लगेच सुरक्षा समितीची बैठक बोलावली. परत तीच युक्ति वापरता येणार नाही यावर एकमत झाले. मग पर्यायी उपायांचा विचार सुरु झाला. बाँबिंग, ड्रोन हल्ला, कमांडो हे सगळे मार्ग आता परिचयाचे झाले होते, त्यामुळे शत्रु आता जास्त सावध असणार हे नक्कीच होते. नवीन काय करावे याचा उहापोह सुरु झाला. सीआयए च्या प्रमुखाने सुचवले की याबाबत भारताची मदत घ्यावी. राष्ट्राध्यक्षांसह सर्वांनीच विरोध केला. आधीच ते एकमेकांचे शत्रु आहेत, असे काही केले तर युध्दच भडकेल असे सर्वांचे मत होते.त्यावर सीआयए प्रमुख म्हणाले, माझी योजना वेगळी आहे. भारतीय लष्कराची मदत घ्यायची नाही. भारतातल्या बॉलिवुडची मदत घ्यायची. सगळे प्रश्नार्थक नजरेने पाहू लागले. प्रमुख म्हणाले, बॉलिवुड मधे जय आणि वीरु ही जोडी आहे, ते करतील हे काम! यावर एका सदस्याने विचारले, पण वीरु तर क्रिकेटमधला बेभरवशाचा फलंदाज आहे. दहातून एकवेळा चांगला खेळतो आणि इतर वेळेस प्रतिस्पर्धी संघाला कॅचिंग प्रॅक्टिस देत असतो.
तो वीरु नव्हे, हा शोलेतला वीरु. त्या दोघांना त्यांच्या पसंतीची टीम ठरवु दे, काम फत्ते होण्याची खात्रीच समजा. राष्ट्राध्यक्षांना यातले काहीच समजले नाही. ते त्यांना व्यवस्थित समजावून देण्यात आले. ठराव पक्का झाला. भारतीय नेत्यांना याची चाहूलही लागू न देता अमिताभ, धर्मेंद्र यांना गुप्त योजना सांगण्यात आली. त्यांनी जोडीला विनोद खन्ना, नीतू सिंग, हेमा वगैरे खास व्यक्तिंना निवडले.गुप्तपणे सर्वांना पाकिस्तानात पोचवण्यात आले.
तिथे पोचताच त्या सर्वांनी वेषांतर केले, त्यामुळे हिंदी सिनेमाचे प्रेक्षक सोडुन ते कुणालाही ओळखता येणार नाहीत याची खात्री झाली. आधी त्यांनी रस्त्यातून महारोग्यांचा वेश घालून गाणे म्हणत एक प्रभातफेरी काढली. त्यातल्या ढकलगाडीवर झाकून एक यंत्र ठेवले होते त्याकडे बसलेला धर्मेंद्र मधेमधे लक्ष ठेवून होता. थोड्याच वेळात त्या जादुई यंत्रामुळे त्यांना अल जवाहिरी कुठल्या बंगल्यात लपून रहात होता ते समजले. आणखी माहिती काढल्यावर जवाहिरीला गाणेबजावण्याचा शौक आहे आणि त्याच्या सालगिराहला त्याने मोठी पार्टी ठेवली आहे हे या सर्वांना समजले. अर्थातच त्या पार्टीला ज्या गाणार्‍या पार्टीला बोलावले होते त्यांच्या मुसक्या बांधुन त्याजागी हेच सर्व यशस्वी कलाकार कव्वाली म्हणायला गेले. नीतू व हेमाच्या नाचावर जय वीरु यांनी ‘हम कातिलोंके कातिल है, सबका काम तमाम करने आये है’ अशी अक्कडबाज कव्वाली म्हणायला सुरवात केली. जवाहिरी, त्याचे सहकारी आणि आयएसआयचे तमाम अधिकारी डोलू लागले. नाचता नाचता अनेक वेळा नीतू व हेमा जवाहिरीच्या अगदी जवळ जाउन खंजिर दाखवत होत्या तरी कोणालाच संशय येत नव्हता. तिकडे हे सगळे लाईव्ह बघणार्‍या अमेरिकन नेत्यांना हे काय चालले आहे हेच कळत नव्हते.
नाच संपत आलेला असताना कोणीतरी एक जवाहिरीच्या कानाशी कुजबुजून गेला. नाच संपताक्षणी या सर्व मंडळींच्या कानाशी बंदुका रोखल्या गेल्या. राष्ट्राध्यक्षांनी निराशेनी मान हलवली. जवाहिरी गडगडाटी हसला. तेवढ्यात हा समारंभ तिसर्‍या मजल्यावर चाललेला असताना सुध्दा हवेतून एक मोटरसायकलस्वार रोरावत टपकला आणि हा कोण हे समजण्याच्या आत हातातली पिस्तुले गरागरा फिरवत रजनीकांतने सगळ्यांच्या छातीचा वेध घेतला. तुफान गोळीबार दोन्हीकडून झाला पण आपल्या हिरोंपैकी कुणालाच गोळी लागली नाही. त्यांची माणसे मात्र गोळी लागण्याआधीच ‘आ दगा’ म्हणून पडत होती. शेवटी प्रकरण हातघाईवर आले. जवाहिरीला दोन्ही बाजूनी जय व वीरु गुद्दे मारु लागले. अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष कावून म्हणाले, अरे पटकन गोळी घालायची सोडून हे हाताने मारामारी का करताहेत ? त्यावर सीआयए प्रमुख हंसून म्हणाले, ते असंच असतं , त्या दोघांचं समाधान झाल्याशिवाय हा खेळ संपणार नाही, शिवाय त्या साळिंदराला पण मनसोक्त मोटरसायकल चालवायची आहे. अमेरिकन नेते डोकं धरुन बसले. सर्वांचा धीर सुटत चालला होता. बाहेर वाट पहाणार्‍या हेलिकॉप्टरचालकांचा रक्तदाबही बर्‍यापैकी वाढला होता. पण शेवटी एकदाचे सर्व संपले आणि हेलिकॉप्टरमधून सगळ्यांनी यशस्वी पलायन केले. भारतीयांचे शौर्य बघून सार्‍या जगाचे डोळे दिपले!!!

पोटपाल

कोणा एका राज्यात भ्रष्टाचार अतोनात माजला होता. राजा देखील या मलिन प्रतिमेमुळे अतिशय त्रस्त झाला होता. पण त्याच्या भोवतीचे कोंडाळे, प्रधानजी, राजाच्या पूर्वजांनी अनेक वर्षे पोसलेले वतनदार या सगळ्यांपुढे तो काहीच करु शकत नव्हता. स्वतः साधे रहाणे यापलिकडे तो लोकांसमोर कुठलाही आदर्श ठेवू शकत नव्हता. प्रजा ही एके काळी साधी होती. परन्तु सततच्या भ्रष्टाचारामुळे तीही अशा गोष्टी गृहीत धरु लागली होती. संपूर्ण लोकसंख्येमधे अतिशय स्वच्छ चारित्र्याचे फारच थोडे लोक राहिले होते. ज्यांना कुठे ना कुठे हात मारता येत होता ते यथेच्छ ओरपत होते. ज्यांना संधीच मिळत नव्हती ते नाईलाजाने प्रामाणिक राहिले होते. तर संधी असूनही स्वच्छ रहाणारे अत्यल्प संख्येमधे विखुरले होते.
राजाला मनापासून वाटे की परिस्थिती सुधारली पाहिजे, पण सुरवात कुठून करावी तेच कळेनासे झाले होते. भ्रष्टाचार्‍यांनी तरुण पिढीला चंगळवादाचा नाद लावला होता त्यामुळे ते त्याच नशेत वावरायचे. जुन्या पिढीला जुन्या गोष्टी आठवून नुसते उसासे टाकण्याशिवाय काहीच करता येत नव्हते.
अशा परिस्थितीतही काही देशप्रेमी आपापल्या परीने खारीचा वाटा उचलू पहात होते. त्यातीलच एका आबाने या सगळ्या व्यवस्थेविरुध्द रणशिंग फुंकले. तो थेट उपोषणालाच बसला. पूर्वीही त्याने अशी अनेक उपोषणे केली होती. पण भ्रष्ट व्यवस्थेने दरवेळेस त्याच्या भोळेपणाचा फायदा घेत त्याला गुंडाळून टाकले होते. पण म्हणतात ना , काळवेळ कधीतरीच जुळून येते. यावेळेस सर्वांना त्याची दखल घेणे भाग पडले. सर्व अधिकारातील व्यक्तिंवर अंकुश ठेवण्यासाठी एक ‘ठोकपाल’ नेमावा ही त्याची मागणी होती. राजालाही इष्टापत्ति वाटली. त्याने आबांना चर्चेसाठी बोलावले. प्रधानजी व मंत्रिमंडळ क्षणभर चिंतेत पडले. पण प्रधानजी सावरले आणि त्यांनी लगेच एक व्यूह रचला. राजाने आबांच्या मागण्या मान्य केल्या होत्या. एका उच्चस्तरीय गुप्त बैठकीत प्रधानजी राजाला म्हणाले, ” अहो तुम्ही हे काय कबूल करुन बसलात ? उद्या असा ठोकपाल खरोखरीच अमर्यादित अधिकार वापरु लागला तर तो तुम्हालाही धोका ठरु शकतो. आणि तोच जर भ्रष्ट झाला तर या राज्याला वाचवणार कोण ? त्यापेक्षा तुम्ही त्या आबाच्या लोकांना प्रस्ताव मांडा की आपण ठोकपाल न नेमता त्याजागी ‘टोकपाल’ नेमावा. टोकपालही जवळजवळ तेच काम करेल. पण तो फक्त व्यवस्थेला टोकू शकेल ठोकू शकणार नाही. राजाला प्रधानजीचे म्हणणे पटले नाही पण बाकी सर्व मंत्र्यांनी प्रधानजीच्या सुरात सूर मिसळल्यामुळे त्याचा नाईलाज झाला. प्रधानजीने एकट्या आबांना राजाची भेट घेऊच दिली नाही.
ठरल्याप्रमाणे आबा आपले दहा प्रतिनिधी घेऊन राजवाड्यात पोचले. कावेबाज प्रधानाने आपली पांच माणसे तयारच ठेवली होती. चर्चेला सुरवात झाली. आबांनी दहा प्रतिनिधींची ओळख करुन दिली. प्रधानजीने दोन्ही बाजूची पांच पांच माणसे समितीत रहातील हे स्पष्ट केले. चर्चेच्या गुर्‍हाळाला सुरवात झाली. ठोकपाल न नेमता टोकपाल नेमावा या युक्तीला आबा बळी पडले. पुढचं मग फारच सोपं होतं. प्रधानजींनी सर्व सूत्रे हातात घेतली. अशा बैठकी चालूच रहातील असे जाहीर केले. अनेक भोळ्याभाबड्या जनतेला आता खरच काहीतरी होणार असे वाटू लागले. इकडे प्रधानाने समितीतल्या बिनराजकीय लोकांची बदनामी मोहिम जोरात चालू केली. त्यातच समाजवादी लोकांप्रमाणे प्रामाणिक माणसांत पण मतभेद सुरु झाले.
अनेक बैठका, मुदतवाढ अशा अडथळ्यांची मालिका पार करत एकदाचा मसुदा तयार झाला. पण राजदरबारातल्या अनेक मान्यवरांनी त्याला दुरुस्त्या जोडत तो इतका निरुपद्रवी केला की प्रत्यक्षात त्या टोकपालाच्या हातात काहीच अधिकार राहिले नाहीत. हे गुर्‍हाळ अनेक वर्षे चालू राहिल्यामुळे प्रजेचेही त्यातले स्वारस्य निघून गेले.
महाराजांच्या दरबारातला एक मातब्बर सरदाराने जो ‘जाणता राजा या नांवाने ओळखला जायचा , यावर मार्मिक भाष्य केले. त्याने या टोकपालाला ‘पोटपाल’ हे नांव देऊन अनेक प्रामाणिक करदात्या नागरिकांच्या जखमेवर मीठ चोळण्याचे काम केले.