माझिया मना…..

ब‌ऱ्याच‌ व‌र्षांपूर्वी, एकदा, माझ्या हातावरच्या बारीक बारीक रेषांचे जाळे पाहून, एका ज्योतिषी बाईंनी, “ तुम्ही एवढा विचार का हो करता, “ असे विचारले होते. त्यांनी त‌से म्हटल्यावर मला प‌ण जाणवले की, आपण खरंच, जास्त विचार करतो. पण, स्वभावाला क‌धी औषध अस‌ते
का ? त्यानुसार मी विचार करतच राहिलो. नोकरी-धंद्यात असताना मोकळा वेळ कमी मिळायचा. तरीही, सकाळी चालताना, लांबच्या प्रवासांत हे विचारचक्र वेग घ्यायचं. त्यांत विषय कुठलेही यायचे. पुढे पुढे, पाऊण निवृत्त, अर्ध-निवृत्त असे करता करता, एके दिवशी मी पूर्ण निवृत्त झालो. आता वेळाचा काही प्रश्नच नव्हता.
आयुष्यातील अनेक बरे-वाईट प्रसंग आठवून, त्यावेळेस कोण कसे वागले, हे आठवून पहाण्याची माझी संवय जुनीच आहे. त्यांतही, न्यायाधीशाची भूमिका स्वत:कडेच असल्याने, बहुतांशी केसेसमध्ये, निकाल माझ्या बाजूनेच लागायचा. मग दोषी व्यक्तींना, उदारपणे माफ करून टाकत केस हातावेगळी केली जायची. या दोषी व्यक्तींमध्ये, ऑफिसातले बॉस, सहकारी, अनेक आप्त, आयुष्यात भेटलेल्या वल्ली, असे गुन्हेगार असायचे. अन्याय फक्त, माझ्यावरच झाला असल्याने, जजसाहेबांची सहानुभूती माझाकडेच असायची.
निवृत्त झाल्यावर मात्र, (वय वाढल्यामुळे असेल कदाचित) जजसाहेब अचानक पूर्णपणे नि:पक्षपाती झाले. साऱ्या केसेस पुन्हा नव्याने चालवण्याची कोर्ट ऑर्डर निघाली. त्यामुळे फारच उलथापालथ झाली. ब‌ऱ्याच‌ केसेसमधले, पूर्वी न तपासलेले, अनेक पैलू उजेडांत आले. अनेक दोषी लोक्स, पुनर्सुनावणीत चक्क निर्दोष ठरून बाइज्जत सुटले, काही पुराव्याभावी सुटले तर काहीजण, हेतू सिद्ध झाला नाही, म्हणून सुटले. मला मात्र, घाईघाईने निष्कर्ष काढण्याबद्दल ताकीद मिळून, कोर्ट उठेपर्यंत, बसून रहाण्याची शिक्षा मिळाली.
तेही ठीक होते. पण पुढे पुढे जजसाहेबांचे माझ्याविषयी इतके वाईट मत झाले की त्यांनी माझी झोपच कमी करून टाकली. रोज सकाळी, चार वाजताच कोर्ट भरायला लागले. कधी ते रात्री अकरा वाजता चालू होऊन, रात्री एक वाजेपर्यंतही चाले. माझ्या सर्व व्यक्तीगत केसेस ओपन करून, मी आत्तापर्यंत कोणाकोणावर अन्याय केला आहे, याची सखोल तपासणी सुरू झाली. माझ्या वागण्याचे असे धिंडवडे निघतील, असे कधी वाटले नव्हते! सुनावणी चालू असताना माझ्या डोळ्यांतून पश्चात्तापाचे अश्रु वाहायचे. आयुष्यात, आपण जवळच्या किती लोकांना दुखावले, याची जाणीव व्हायची आणि त्यातल्या कित्येक व्यक्ती आता हयातही नसल्यामुळे, केवळ हळहळ व्यक्त करण्याखेरीज, माझ्याकडे दुसरा काही उपायही उरला नव्हता. वेळी-अवेळी, मला असे सदगदित झालेले पाहून आमची ही चिंतेत पडली. जे घडत होते, ते सर्व तिला सांगून टाकले. मग तर ती, आणखीनच काळजी करू लागली. माझ्या वागण्यातही आमूलाग्र बदल झाला. स्वत:ची चूक कबूल करायची संवय लागली. हिच्या मते, त्याचाही अतिरेक व्हायला लागला. कारण, एक दिवशी सकाळी, नळाला पाणी आलं नाही म्हणून ही तक्रार करत होती. क्षणाचाही विलंब न करता, मी माझी चूक मान्य करून टाकली. एरवी, मी हे नक्कीच मानभावीपणे बोलत आहे, असे तिला वाटले असते. पण तिला माझी सद्यस्थिती माहीत होती.
तिच्या तोंडावरची चिंता पाहून मी म्हटलं, “ अग, याचा फायदा पण होतो कधीकधी.” परवा मी सिग्नलला गाडी थांबवली तेंव्हा, पुढची दोन चाके पांढ‌ऱ्या पट्टयांना टच झाली बहुतेक. एक लेडी आरटीओ आली गाडीशी, आणि चाकांकडे बघू लागली. ती काही बोलायच्या आंत, मीच कांच खाली केली आणि म्हणालो, अक्षम्य चूक झाली आहे, खरे तर माझे लायसेन्सच रद्द केले पाहिजे नाहीतर गाडी जप्त केली पाहिजे. तेवढ्यांत पुन्हा सिग्नल मिळाला. माझ्याकडे चमत्कारिक नजरेने पहात ती म्हणाली, “जावा आता गुमान, फुकटची नाटकं करून ऱ्हायलेत!”

तर, हे असं चाललंय सध्या !!!
.
.
.
.
.

डिस्क्लेम‌र : – वरील मनोभराऱ्या संपूर्ण काल्पनिक असून त्यांचे वास्तवाशी साम्य आढळल्यास तो योगायोग समजावा. प्रत्यक्षांत मी आहे तसाच, अहंकारी, उद्धटराव, तिरशिंगराव आहे, चिंता नसावी.

माण णा माण‌, मी पाय‌ला सुल‌ताण !

प्रसंगः- वोल्वोचा प्रवास

वेळः अर्थातच कुवेळ

घटना:- सुलताण पिक्चर बघायला लागणे

तर, मी आप‌ला, असाच मौजमजेसाठी प्रवास करत होतो. तसं पहिल्यांदा, बरं चाललं होतं. म्हणजे बस वेळेवर सुटली होती, सीट मनासारखी मिळाली होती, रिक्लायनिंग सीट चक्क काम करत होती, वरचा एसीच्या हवेचा फवारा बंद करता येत होता. गंतव्य स्थान यायला चांगले चार तास तरी होते. छान पैकी डुलकी काढावी, म्हणून डोळे मिटले. अल्पावधीत झोप लागलीही. थोड्याच वेळात मोठ्ठ्या आवाजात पार्श्वसंगीत सुरु झाले. दचकून जागा झालो(यांच्या पार्श्वभागावर एक सणसणीत … द्यावी अशी इच्छा झाली). समोरचा टी.व्ही. चालू झाला होता. बलराज सहानीचा मुलगा, त्याच्या सिनेमातल्या मुलाला लेक्चर देत होता. त्याच्या तोंडी सुलतान, सुलतान असे काहीसे ऐकू आले आणि थोड्याच अवधीत नेहमीच्या सलमान स्टाईलने शिणिमा सुरु झाला. पैलवाण असावा तर सलमाणसारखा! (हरियाणवी भाषेत ‘ण’ चा अखंड पाठ सुरु झाल्यामुळे यापुढे तुम्हाला या लेखात औषधालाही ‘न’ सापडणार नाही)

तर आपला सलमाण पहेलवाण, त्याच्या उंचीपेक्षा जास्त, अशा फसलेल्या ट्रॅक्टरचे चाक लीलया काढून देत होता. अणेक पहिलवाणांना डोक्यावर हात साफ करुन, क्षणार्धात अस्माण दाखवत होता. कुस्ती म्हणजे डावपेच वगैरे काही णसते बरं, सीधा उचलायचा आणि पटकायचा, उचलायचा, पटकायचा! (मला वाटतं, जरीपटका चा अर्थ सुद्धा, जरी कोणी अंगावर आला तरी त्याला पटका, असाच असला पाहिजे) प्रत्येक राऊंडचा निकाल ३० सेकंदातच लावायचा. आता नुसतीच अशी पटकापटकी किती वेळ दाखवणार ? म्हणूण त्याला थोडी इमोसणल स्टोरीची झालर लावायची. तर आमच्या सलमाणभाईणे कुस्ती का सोडलेली असते? तर, त्याची पैलवाणीण बायकु त्याला सोडूण गेलेली असते. ती का सोडूण गेली असते? कारण की, तिचा मुलगा ओ णिगेटिव्हचं रक्त न मिळाल्यामुळे गेलेला असतो. तो का मरतो? कारण की, त्याचे ओ णिगेटिव्हचा अमर्याद साठा असलेले पिताश्री, ऑलिंपिक जिंकायला गेलेले असतात. बायकु पण पैलवाणीण असताना ते एकटेच का गेलेले असतात ? कारण त्यांणी पुरुषार्थ गाजवलेला असतो आणि त्यांच्या पुरुषार्थाचा त्यांना इतका गर्व असतो की मुलगाच ज्ण्माला येणार, याची त्यांणा खात्री असते. तर अशा सलमाणभाईंणा कुणीच पटकावू शकत नसते, पण णियतिणे पटकावले, याचे त्यांणा अतोणात दु:ख होते आणि ते पैलवाणकी सोडतात आणि रक्तपेढी उभी करण्याच्या प्रयासाला लागतात. णोकरी साधी मग पैसे कुठूण आणायचे या पेढीला ? डायरेक्टर हा प्रश्ण सहज सोडवतो. परिक्षित सहाणीचा मुलगा त्याला आमिष दाखवतो. फ्री स्टाईल कुस्ती खेळ आणि बक्षीसाच्या पैशातून ब्लड बँक, हाय काय आण णाय काय! सलमाण तयारीला लागतो. सर्वप्रथम तो आरशात आपले सुटलेले पोट बघतो. ते बघून त्याला धर्मिंदर पेक्षाही वाईट रडू येते. पण कुणी आव्हाण दिले की आमचा गडी पेटूण‌ उठणारच्(दुसर्‍यांणा पटकायला)

तर, खाली धरती असल्यामुळे, वरुण अल्ला मेहेरबाणी करतो. अल्ला मेहेरबाण तो सलमाण फ्री स्टाईल प‌हेल‌वाण्! सेमी फायणलला गडी जबरी जखमी होतो. बायक्कु धावत येते. इमोसणमा प्रमोस‌ण! फायणल चा णिकाल अपेक्षेप्रमाणेच लागतो. ब्लडी बँक उभी रहाते. बायक्कु पुण्हा पहिलावाणीण होते. पुन्हा बायकार्थ आणि पुरुषार्थ! पिचकर कॉमेडी म्हणून शेवट कॉमेडीच व्हणार!

तळटीपः- प्रवास संपून आम्ही मार्गस्थ झालो, दुसर्‍या दिवशी परतीचा प्रवास होता. फार चढली तर, स‌क्काळी, उताराही त्याचाच लागतो, असे म्हणतात. योगायोग पहा, परतीच्या प्रवासात ढॅणटढॅण झाल्यावर टी. व्ही. कडे पाहिले तर, ‘दंगल’ सुरु होत होता.

त्या उतार्‍यावर फायनल किक‌: ‘दंगल’ संपल्यावर ‘रईस” सुरु झाला !!!

सुरवंट‌

मालाडला रहात असतानाची गोष्ट आहे ही. सकाळी लवकर, बहिणी शाळेला गेल्या होत्या. शाळेत जायला, मी अजून लहान होतो.नाना ऑफिसला गेले होते. सकाळपासून, तीनचाकी सायकल, बाहेरच्या गॅलरीत चालवून मला कंटाळा आला होता. मग घरांत येऊन खेळण्यांची पिशवी जमिनीवर रिकामी केली. जड खेळणी तिथेच पसरली आणि गोट्या, बॉल वगैरे मंडळी, सैरावैरा चारी दिशांना पळाली. लाकडी घसरगुंडीवरुन ‘टकाक्क- टकाक्क करत खाली येणारा एक मिष्किल डोळ्याचा लाकडी मुलगा होता. ते माझं आवडतं खेळणं होतं तेंव्हा. त्याच्याशी थोडा वेळ खेळलो. मग भोवरा फिरवायचा प्रयत्न केला. पण ती दोरी बांधता बांधता, सैल होऊन सुटून यायची आणि मग भोवरा काही फिरायचा नाही. सर्व धड आणि मोडकी खेळणी हाताळून झाली. तेवढ्यांत आई, खालच्या विहीरीवर धुणं धुवून आली. आल्या आल्या तिला माझा पसारा दिसला. पण ती काही बोलली नाही. तिचं सगळं काम आटोपलं की, ती पलंगावर उताणं निजून पुस्तक वाचत लोळायची. न्हायली असेल तर, लांबलचक केस पलंगाच्या खाली सोडून द्यायची. ते खालच्या जमिनीवर टेकायचे. मीही बराच वेळ स्वतःशीच रमत असल्यामुळे , तिच्या मागे भुणभुण नाही करायचो. पुस्तक वाचताना तिची अगदी तंद्री लागे. मी एका लाकडी मोटारीला हातात धरुन, आधी जमिनीवर, मग वाटेत येणार्‍या सर्व उंच-सखल भागावर चालवायला सुरवात केली. तोंडाने मोटारीचा आवाज काढण्यात मी गुंग होतो.

अचानक, आईच्या हातातले पुस्तक खाली पडले. ती ताडकन पलंगावर उठून बसली. झोकांड्या खात, स्वयंपाकघरातल्या मोरीकडे गेली. मी बावरुन जागच्या जागी उभा राहिलो. आई परत आली तेंव्हा तिचा सगळा चेहेरा पाण्याने भिजला होता, एका डोळ्यावर तिने पदर धरला होता आणि एकाच डोळ्याने ती माझ्याकडे बघत होती. माझा तोंडाचा आ वासलेलाच होता. तिने मला मोठ्या आवाजात सांगितले, ” माझ्या डोळ्यांत, वरुन गुल्हा(सुरवंट) पडला. मी डोळा धुतलाय, पण असह्य आग होतीये.” मी छताकडे पाहिले. आमच्या चाळीचे छप्पर कौलारु होते. त्यातूनच तो पडला असावा. आधी , झाल्या प्रकाराचे मला आकलनच झाले नाही. पण आपल्या आईला काहीतरी मोठ्ठा बाऊ झालाय, एवढे कळले. कारण बारीकसारीक लागणे, आपटणे वा विळीने कापणे, या गोष्टींनी ती कधी इतकी विचलित झालेली मी पाहिली नव्हती. तिने पुन्हा एकदा डोळा धुतला आणि आरशांत पाहिले. तिचा डोळा नुसताच लाल झाला नव्हता तर प्रचंड सुजून खोबणीच्या अर्धा बाहेर आल्यासारखा दिसत होता. हे दृश्य बघितल्यावर, आता तीही घाबरली होती. शेजारपाजारची फारशी काही मदत होण्याची शक्यता नव्हती. त्याकाळी, पटकन रिक्शा-टॅक्सीत बसून डॉक्टरकडे जाणे शक्यच नव्हते, कारण रिक्शा तर नव्हत्याच. फोन तर पंचक्रोशीत, एखाद्याकडे असायचा. आईने मला म्हटले, ” तू घाबरु नकोस, माझा डोळा बरा होणार आहे. तू एकटा जाऊन, मी सांगते ते औषध आणशील का ? ‘अल्जेरॉल’ नांव लक्षांत राहील का तुझ्या ?” मी होकारार्थी मान हलवली. आमच्या वाडीतून बाहेर पडल्यावर, गल्लीत डाव्या बाजूला चालत गेले की घोडबंदर रोड लागायचा. तिथे उजवीकडे वळून चार दुकाने ओलांडली की केमिस्टचे दुकान होते. आईचा हात धरुन, कैक वेळेस, मी रस्त्याने त्या दुकानात गेलो होतो. मी लगेच, आईने दिलेली नोट हातात घट्ट धरुन निघालो. जिना उतरताना पुन्हा आईचा आवाज ऐकू आला,” रस्त्याने सावकाश जा रे, धांवायचं नाही अजिबात!” मी मोहिमेवर निघालो होतो. दुकानात पोचताक्षणी मी ती चुरगाळलेली नोट समोर धरली आणि अल्जेरॉल, अल्जेरॉल असे म्हणालो. काऊंटरवरचा माणूस आश्चर्याने पहात राहिला. पण तो आम्हाला चांगला ओळखत होता. ” केम, मम्मी नथी आवी साथे?” असे म्हणत त्याने ती बाटली मला दिली आणि उरलेले पैसे माझ्या सदर्‍याच्या खिशांत कोंबले. मुख्य रस्त्यावरुन मी पुन्हा गल्लीच्या तोंडाशी सावकाश चालत आलो. आता मात्र मला राहवले नाही आणि मी घराच्या दिशेने धूम ठोकली. जिन्याच्या पायर्‍या एक एक करत चढलो. माझ्या पावलांची चाहूल लागल्यामुळे, आई दरवाजाशी उभी होती. माझ्या हातातली बाटली घेऊन, तिने एका डोळ्याने ते पारखून घेतले. लगेच डोळ्यांतही घातले. तोपर्यंत बहिणी शाळेतून आल्या होत्या. आम्ही नेहेमीच्याच वेळेस जेवलो. संध्याकाळपर्यंत , आईने दोन तीनदा ते औषध डोळ्यांत घातले असावे. कारण डोळा प्रचंड लाल दिसत असला तरी उघडता येत होता आणि खोबणीत परत गेला होता.

नशिबाने, त्याच दिवशी नाना लवकर घरी आले. सारा प्रकार कळताच, ते आईला आमच्या फॅमिली डॉक्टरकडे घेऊन गेले. त्यांनी आणखी काही औषधे दिली. आठेक दिवसांत आईचा डोळा बरा झाला. पुढे, नातेवाईक जमले की, हा प्रसंग ती अगदी रंगवून सांगे. त्याची अशी बरीच आवर्तने अगदी मोठा होईपर्यंत ऐकल्याने , ती गोष्ट, मीही, तितक्याच बारीक तपशीलाने, आज‌ सांगू शकलो.

काही रोचक अनुभव – १

विज्ञानशाखेतली सर्व्वोच्च पदवी घेतल्यावर माझे, नोकरीसंशोधन सुरु झाले. यच्चयावत नातेवाईकांना, मी अध्यापन क्षेत्रांत जाईन, असे वाटत होते. मला मात्र उद्योगक्षेत्रांत आणि त्यांतही, ‘शोध आणि विस्तार’ या क्षेत्रांतच रस होता. त्यादृष्टीने, पहिला चॉईस म्हणजे, त्या क्षेत्रातल्या मातब्बर बहुराष्ट्रीय कंपन्यांवरच माझा डोळा होता. पण काही प्रयत्नांनंतर, अशा कंपन्यांत शिरकाव होणे किती कठीण आहे, याचा मला प्रत्यय आला. लहान कंपन्यांत सहज प्रवेश मिळत असतानाही त्या नाकारुन, या मोठ्या कंपन्यांतच जाण्याचा अट्टाहास मला फार महागात पडला. त्यापैकीच काही रोचक अनुभव, माझे पाय जमिनीवर घेऊन आले.

एका रविवारी, अचानक एक नातेवाईक असलेले, पत्रकार आले. जुजबी गप्पा झाल्यावर त्यांनी माझी चौकशी केली. मी अजूनही नोकरी शोधतो आहे, हे कळल्यावर ते म्हणाले,” तुला कुठल्या कंपनीत जायचे आहे तेवढे फक्त सांग. बाकीचे माझ्याकडे लागले”. मी लगेच, त्यांच्या हातात माझा ‘क्युरिक्युलम व्हायटे’ ठेवला.(खरा उच्चार माहित नाही.) तो पाहिल्यावर त्यांनी तोंड वाईट केले आणि तो वाईट्टै, असे त्यांचे मत पडले. तो त्यांच्या मताप्रमाणे सुधारुन घेतला.
“अरे, त्या जर्मन कंपनीतला पर्सनल मॅनेजर आणि मी, एका ग्लासातले आहोत, आपण त्याला घरी भेटू, तुझे काम नक्की होणार.” या आश्वासनाने माझा चेहेरा उजळला. त्यांनी लगेच त्याची एका सकाळची अपॉईंटमेंट घेऊन मला तयार रहायला सांगितले. “सकाळी सात म्हणजे सातला पोचलं पाहिजे हं आपल्याला! तो वेळेच्या बाबतीत एकदम कडक आहे.” आम्ही टॅक्सी करुन पावणेसातलाच त्याच्या बंगल्यावर पोचलो. नोकराने दार उघडून दिवाणखान्यांत बसवले. साहेब वरुन खाली येईपर्यंत, आम्ही त्यांच्या इंटिरिअरचे निरीक्षण करायला लागलो. बरोब्बर सात वाजता, पांढरा टी शर्ट, पांढरी हाफ पँट घातलेले साहेब, गोल जिन्याच्या पायर्‍या , हरणाच्या पावलाने उतरुन खाली आले. आम्ही सावरुन बसलो. खाली आल्याक्षणी त्यांनी कपाटावरची रॅकेट उचलली आणि, “मी जरा खेळून येतो हां, तुम्ही बसा” असे जाहीर करुन ते दाराबाहेर नाहीसे झाले.

आमचे पत्रकार माझ्याकडे ओशाळं हंसून बघत म्हणाले,” फिटनेसच्या बाबतीत अगदी पर्टीक्युलर आहे तो”. मी मांडीवरची फाईल धरुन अस्वस्थपणे बसून राहिलो. साधारण सव्वा तासाने साहेब आंत प्रवेशले आणि एकाआड एक पायर्‍या चढत वर अंतर्धान पावले. माझी चुळबुळ वाढली होती. पण माझी मध्यमवर्गीय सभ्यता मजबूर होती. अर्ध्या तासाने साहेब खाली आले. “हं, काय काम आहे, लवकर बोला, मला आज खूप मिटिंग्ज आहेत.”

पत्रकारांनी माझी ओळख करुन दिली, येण्याचे कारण सांगितले. ” तुमचा सीव्ही देऊन ठेवा, सध्या व्हेकन्सीज नाहीयेत, जेंव्हा होतील तेंव्हा बघू.” त्यांनी गुंडाळलेच होते. आम्ही काही बोलायच्या आधीच, साहेबांनी टाईम्स तोंडासमोर धरला होता. आम्हीही मुकाटपणे उठून बाहेर आलो. पत्रकार टॅक्सीत बसताना म्हणाले,” तो नक्की तुझं काम करेल. मी बोलेन त्याच्याशी.” टॅक्सी भुर्रकन निघून गेली. मी समोरच्या फूटपाथवर बस स्टॉप शोधू लागलो!

काही रोचक अनुभव – २

एका ठिकाणी असा अनुभव आला तरी, मी माझा हट्ट सोडला नाही. टाईम्समधल्या प्रत्येक जाहिरातीला अर्ज करत गेलो आणि बर्‍याच ठिकाणी मला मुलाखतीसाठी बोलावलेही. पण, एकंदर सगळीकडचा अनुभव नकारात्मक होता. मुलाखत घेताना, तुम्हाला काय येतं, यापेक्षा काय येत नाही ते शोधून त्यावरच प्रहार करण्याचे टेक्निक असते. आणि माझ्या बाबतीत तरी, येणार्‍या गोष्टींपेक्षा न येणार्‍याच जास्त! त्यामुळे सगळीकडे, व्यवस्थित चिरफाड करुन घ्यायची आणि घरी यायचे, या प्रकाराची संवयच झाली.
एका ठिकाणी तर मुलाखत घेणार्‍यांपैकी एक, अ‍ॅप्रनच घालून बसला होता.त्याने मला सांगितले,” मी एक ले मॅन आहे. तुम्हाला आठवत असलेली कुठलीही एक रिअ‍ॅक्शन मला समजावून सांगा या कागदावर.” मी अचंब्याने पहात राहिल्यावर, बाकीचे “गो अहेड” असं म्हणाले. मी कागदावर रिअ‍ॅक्शन लिहायला लागल्यावर, तो म्हणाला,” हे सी, एच, एन काय लिहिलंय, मला काही समजत नाही.” मी पुन्हा गोंधळलो. तो म्हणाला,” डु यू थिंक, इट इज युसलेस टु टॉक टु ए पर्सन लाईक मी ?” सगळे हंसले. मी सांगितले की, मला नाही समजावता येणार अशा कंडिशनमधे. त्यावर तो म्हणाला, ” मीच इथला चीफ केमिस्ट आहे.”
माझ्या ते लक्षांत आलंच होतं. म्हणून तर, सगळे त्याच्या प्रत्येक वाक्याला आणि आविर्भावाला हंसत होते. मुलाखत संपली होती. मी वेंधळ्यासारखे ते पेन माझ्याच खिशाला लावले. क्षणार्धात लक्षांत आल्यावर परतही केले. एक महिन्यानंतर रीतसर रिग्रेट लेटर आले.

घरी कोणी काही बोलत नव्हते. पण मलाच मेंटल प्रेशर आले होते. आपल्याला एवढी, ‘विद्यावाचस्पती’ ही पदवी मिळूनही काहीच येत नाही, अशी धारणा झाली होती. जास्त वाट न पहाता, एका देशी कंपनीत नोकरी घेतली. तिथे, एकदम घरगुती मॅनेजमेन्ट होती. म्हणजे, दादा, भाऊ, ताईसाहेब इत्यादि. त्या कंपनीत पॉलिमर प्रिंटर रोलर बनवत. सगळा कच्चा माल आयात केला जायचा. माझे पहिले काम म्हणजे. त्यातले एक रसायन त्यांच्या लॅबमधे करुन द्यायचे, इंपोर्ट सबस्टिट्यूशन! ते रसायन एका जगप्रसिद्ध फ्रेंच-अमेरिकन कंपनीतून यायचे. त्याचे सगळे लिटरेचर मी नीट वाचले. मी येण्यापूर्वी, कंपनीने एका मोठ्या रिसर्च इन्स्टिट्यूटला ते करायला दिले होते. त्यांनी ते दोन वर्षांत केलेही होते. पण ते वापरुन केलेले रोलर, अ‍ॅप्लिकेशन टेस्ट मधे पास होत नव्हते. रेसिपी हाताशीच होती. मी लगेच काम सुरु केले. त्या रेसिपीबरहुकुम मलाही तस्सेच रिझल्ट आले. अ‍ॅप्लिकेशनला फेल! मी फक्त दोन प्रयोग केले आणि मग, आयात केलेले आणि माझे सँपल घेऊन युनिव्हर्सिटीत गेलो. तिथे माझा मित्र काम करत होता. त्याच्या मदतीने दोन्ही सँपल्सचे पृथःकरण केले. काही फरक सापडला नाही. लायब्ररीत जाऊन सर्व रेफरन्सेस वाचले. साधारण अंदाज आला. परत प्रयोग सुरु केले. एके दिवशी ट्युब पेटली आणि रेसिपीमधे थोडासा बदल केल्यावर, हवा तसा प्रॉडक्ट हातात आला. काही न बोलता, अ‍ॅप्लिकेशन टेस्टला दिला. दुपारी जेवण झाल्यावर डोळे जड झाले होते. झोप अनावर झाली होती. तेवढ्यांत तिथला इंजिनिअर आला आणि म्हणाला,” यू हॅव डन इट!, ग्रेट, काँग्रॅटस!” त्याने मला हाताला धरुन डायरेक्टरांकडेच नेले. सर्व खूष झाले होते.

पण तो आनंद फार काळ टिकला नाही. त्यांच्या अपेक्षा फार वाढल्या. ‘घंटोंका काम मिंटोंमे’ करणारा, मी कोणी जादुगार आहे, अशी त्या सर्वांची समजूत झाली. डायरेक्टरांनी एक दिवस, त्यांची नुकती ग्रॅज्युएट झालेली मुलगी माझ्यासमोर उभी केली. “डॉक्टर, आजपासून ही तुमची असिस्टंट. तिला केमिस्ट्री शिकवा.” त्याच सुमारास, मी तेंडुलकरांचे ,’पाहिजे जातीचे’ हे नाटक पाहिले होते. माझ्या अंगावर सरसरुन कांटा आला.
मुख्य म्हणजे, माझ्यापेक्षा जास्त ज्ञान असलेले तिथे कोणीच नव्हते, मग, माझे ज्ञान वाढणार कसे ? ‘लायब्ररीत जायची जरुर नाही, सगळा रिसर्च ट्रायल अँड एररनेच होतो’, अशी त्या डायरेक्टरांची मते होती. त्यामुळे त्यांच्याशी फार काळ पटणे शक्यच नव्हते. एखादी केमिस्ट्रीच्या दृष्टीने न पटणारी गोष्ट करायला सांगायचे, आणि विरोध केला तर, ‘फॅक्टरी माझी का तुमची’, असे बिनदिक्कत विचारायचे.
फक्त पांच महिन्यांत मी कंटाळलो. सणकीत राजीनामा दिला आणि परत एकदा नोकरीच्या शोधास लागलो.

काही रोचक अनुभव – ३

साधारण ७५-७६ च्या सुमारास पुण्यात शिकायला होतो, तेंव्हाचीच गोष्ट. वेळ मिळेल तेंव्हा मुंबईला जाणे-येणे व्हायचेच. अशाच एका रविवारी संध्याकाळी, व्ही.टी. ला जाऊन, डेक्कन क्वीन मधे बसलो होतो. गाडी सुटायला साधारण पंधरा मिनिटे तरी अवकाश असेल. एक, माझ्यासारखाच मध्यमवर्गीय दिसणारा, गोरटेला तरुण माझ्यासमोर येऊन उभा राहिला.

“तुम्ही पुण्याला कुठे रहाता ? सदाशिव पेठेच्या जवळ आहे का ?” मी होकारार्थी मान हलवली. (आयला, म्हणजे आपणही सदाशिवपेठी दिसायला लागलो की काय?)

” माझं एक काम कराल का प्लीज ? आज सकाळी मुंबईला येताना माझी बॅग हरवली, त्यांत माझे सगळे कागदपत्र, वॅलेट होतं. पुण्याला परत जायचीच पंचाईत झालीये. मला तशी काही मदत नको. फक्त ही चिठ्ठी माझ्या घरी पोचवाल? मी सदाशिव पेठेत रहातो. चिठ्ठीवर पत्ताही लिहिला आहे. घरचे करतील काहीतरी व्यवस्था.”

” अहो, पण तो पर्यंत तुम्ही काय करणार ?”

“ठीक आहे हो. राहीन इथेच स्टेशनवर, त्याचं काही एवढं नाही. पण घरचे काळजी करत असतील. बर्‍याच जणांना विचारलं पण कोणी मदत नाही केली. का कुणास ठाऊक, तुमच्याकडे बघून वाटलं आपलं, तुम्ही नक्की मदत कराल म्हणून!”

मी काही बोलायच्या आंत, तो ट्रेनमधून उतरला आणि ओढत्या पायांनी मेन गेटकडे चालू लागला. माझ्यातला ‘परोपकारी गोपाळ’ जागा झाला.(लहानपणी चांदोबा वाचल्याचा परिणाम) मी पण, पटकन गाडीतून उतरलो आणि झपाझप चालत त्याला गाठलं. त्याच्या खांद्याला स्पर्श केला. त्याचे डोळे प्रश्नार्थक.

” अहो, तुम्ही उद्यापर्यंत इथेच स्टेशनवर उपाशीपोटी रहाणार, हे काही मला पटत नाही.”

मी खिशांत हात घातला. तो नको नको म्हणू लागला. मी पाकीट काढले. नेमक्या दहा रुपयाच्या नोटा संपल्या होत्या. पण आता माघार घेणे कसे शक्य होते? त्याच्या हातात एक वीस रुपयांची नोट ठेवली. त्याचं आपलं, कशाला, कशाला, चाललंच होतं.

मी म्हटलं, “ते काही नाही. तिकीट काढा, मागच्या गाडीचं आणि घरी पोचा आजच्या आज!”

त्याच्या डोळ्यांत पाणी तरळल्याचा भास झाला. ” मी उद्याच तुमचे पैसे परत करीन. तुमच्यासारखी देवमाणसं आजकाल भेटणं कठीण! ”

तो डोळे पुसत, झपाट्याने चालू लागला. मीही पटकन, गाडीत येऊन बसलो. वर बघून घेतलं, माझी बॅग सुरक्षित जाग्यावरच होती. त्याची चिठ्ठी बाहेर काढली. त्यावर, मी रहायचो त्याच्या जवळच्याच, एका वाड्याचा पत्ता होता. मी त्याच समाधानात एक डुलकी काढली. गाडी अगदी वेळेवर पुण्याला पोचली. बाहेर येऊन चार नंबरच्या बसने घरी गेलो.

दुसर्‍या दिवशी संध्याकाळी, तिथल्याच एका मित्राला बरोबर घेऊन, तो वाडा शोधून काढला. मधल्या चौकात एक गृहस्थ उभे होते. त्यांना चिठ्ठीवरील पत्ता दाखवला.

“पत्ता तर बरोबर आहे, पण या नांवाचं कोणीच रहात नाही इथं!”

” अहो, कोणाकडे तरी पेईंग गेस्ट म्हणून रहात असेल कदाचित ?”

” माझं आयुष्य गेलंय या वाड्यांत! असा कोणी इसम इथे रहात नाही. ” का, काही काम होतं का ?”

आता माझीच फजिती या त्रयस्थाला कशाला सांगू ? मुकाटपणे वाड्याच्या बाहेर पडलो.

” तुलाही पुणेरी भामटा भेटला तर, आणि तोही सदाशिवपेठी!” माझा मित्र हंसत उदगारला!

टबुडी टबुडी जसवंती

गोष्ट तशी खूप जुनी आहे. आई,नाना १९४५ च्या सुमारास मुंबईत आले. मुंबईला त्यांचे कोणीच नव्हते. फक्त नानांची नोकरी भक्कम होती. परवडेल अशी जागा, त्यावेळच्या मुंबईच्या हद्दीबाहेरच मिळत होती. मालाड मुंबईच्या बाहेर होतं. स्टेशनपासून साधारण १० मिनिटांवर एका चाळीत दोन खोल्यांची जागा त्यांना मिळाली. पहिल्या मजल्यावर, ते धरुन तीन बिर्‍हाडे होती. पाणी खालून विहीरीवरुनच आणावे लागे. संडास त्याच मजल्यावर पण बराच लांब. बाकी शेजार कॉस्मॉपॉलिटन! एका बाजुला सिंधी तर दुसर्‍या बाजुला गुजराथी. हे गुजराथी खूपच श्रीमंत होते. (हो, त्याकाळी श्रीमंतही चाळीत रहात.) त्यांची जागा मोठी होती. नवरा, बायको, त्यांची छोटी मुलगी,जसवंती,एक म्हातारी आणि एक मुनीम. घरांत एक चोवीस तासांचा नोकरही होता. तो खास, या नवर्‍याला सांभाळायला ठेवला होता. कारण, हा नवरा साधारण तिशीचा असला तरी वेडा होता! कुणा गरिबाघरच्या सुस्वरुप मुलीशी त्याचे लग्न करुन देण्यात आले होते. त्याचे मानसिक वय ८-१० वर्षांचे होते. होता अगदी निरागस मनाचा. पण जेंव्हा झटका येई तेंव्हा दोघांनाही आवरत नसे. मुनीम एखाद्या हिंदी सिनेमात दाखवावा तसा लबाड होता. प्लॉट एकदम फिल्मी, पण खराखुरा! प्रचंड प्रॉपर्टी मुलाच्या नांवावर. मुलगी छान बाहुलीसारखी, पण मुनीमजीच्या चेहेर्‍यात आणि तिच्यात साम्य आहे,अशी शेजारपाजारी कुजबुज!

रहायला आल्यावर आई-नानांना हा प्रकार कळला.हळुहळु संवय झाली.तो मुलगा हुंदडत आमच्या घरांत घुसे,माझ्या आईकडे खाऊ मागे. त्याला माझ्या आई-नानांचा लळा लागला.चाळीतले बाकी लोक त्याला अत्यंत घाबरायचे आणि अर्थातच टाळायचे.त्या मुलाला सकाळी नोकर खालच्या अंगणात घेऊन जाई. तिथे, कोवळ्या उन्हात त्याच्यासाठी खुर्ची मांडे.मग तो,नाईट ड्रेसमधे,मोठ्या ऐटीत त्या खुर्चीवर बसून एकच गोष्टीचे पुस्तक हातात धरुन मोठ्यांदा वाचू लागे.

अंधेर नगरी,गंडु राजा
टक्का सेर भाजी, टक्का सेर खाजा.

पुस्तकांत प्रत्यक्षांत काय लिहिलेले असायचे कुणास ठाऊक. पण हे वाचल्यावर त्याला रोज तितकेच खदखदून हंसु येत असे. त्याचे त्याच्या मुलीवर कमालीचे प्रेम होते. तिला खेळवत तो लाडाने “टबुडी, टबुडी जसवंती” असे म्हणत असे. मुलीला मात्र तो कधीच इजा करत नसे.

आमच्या घरांत येऊन तो आई-नानांबरोबर कॅरम खेळत असे.म्हणजे बोर्ड आमचा आणि सोंगट्या त्याच्या.त्याचा नेमही बर्‍यापैकी लागत असे.जिंकला की त्याला हर्षवायु व्हायचा.पण हरला की रागाने सर्व सोंगट्या गोळा करुन स्वारी घरी धूम ठोकत असे.मोठा खोडकर स्वभाव होता त्याचा.आमच्या घरांत एक आरामखुर्ची होती.नाना त्यांत संध्याकाळी दमून आले की विसावायचे.हा मुलगा कोणाचे लक्ष नसताना,वरचा एक दांडा काढून कापड होते तसे लावून ठेवायचा.बहुतेक वेळा,नाना सावधपणे बसून पडल्याचे नाटक करायचे. तसे झाले की हा दारांत उभा राहून उड्या मारत टाळ्या वाजवायचा आणि मनसोक्त हंसायचा. पण कधीकधी लक्ष न राहून नाना जोरात पण पडले होते, असं आई सांगायची. माझ्या आई-वडिलांना त्याची कणव यायची आणि ते त्याच्याशी माणुसकीने वागायचे.घरी तो कधी अनावर झाला की, तो दुष्ट मुनीम, नोकराच्या मदतीने त्याला उलटा टांगून मिरच्यांची धुरी देत असे.अशा वेळेला तो मुलगा,मालती बेन, वासुभाई असा धावा करायचा. मग नाना त्यांच्याकडे जाऊन त्याला सोडवायचे.तो अगदी स्फुंदत नानांना मिठी मारायचा.

एकदा, नोकरीवरुन परत येताना, बाजारहाट करुन आई दोन्ही हातात मोठ्ठ्या पिशव्या घेऊन घरी आली.दरवाज्याजवळ कुलुप उघडत असताना,हा मुलगा आला, “मालतीबेन, मालतीबेन सुं लाव्या?’ आई त्या दिवशी काही कारणाने कावलेली होती. तिने त्याची चेष्टा करत,’पेंडा,बर्फी, गाठिया’ असे उत्तर दिले. वेडा असला तरी त्याला ती चेष्टा कळली.अचानक व्हायोलंट होत त्याने आईचे केस गच्च धरले! त्याची पकड जबरदस्त होती.आईला काय करावे ते कळेना.शेवटी तिने कुलुपच त्याच्या डोक्यांत घातले.त्याच वेळी त्यांचा नोकरही धावून आला.त्याला चुचकारत घरी नेले.

नानांना घरी आल्यावर आईने झाला प्रकार सांगितला. पण ते दोघे धीराचे.त्यांनी ती जागा सोडली नाही.कारण दुसर्‍या दिवशी हा मुलगा सोंगट्यांचा डबा घेऊन दारात हजर! चेहेर्‍यावर अपराधी भाव होते, त्याला तोंडाने क्षमा मागता आली नाही तरी त्याच्या आविर्भावावरुन ते कळत होते. नानांनी मुकाट्याने कॅरम बोर्ड काढल्यावर त्याला मनापासून आनंद झाला.

पुढे, आमच्या जन्माच्या आधीच ते कुटुंब जागा सोडून दुसरीकडे रहायला गेले. जाताना तो मुलगा आई-नानांकडे पुन्हा पुन्हा वळून बघत रडत होता. त्यावेळी आईलाही डोळ्यांतले पाणी आवरले नाही.

तळटीपः – माझ्या आईच्या आठवणींतील ही एक सत्यकथा आहे. ती मला जशी उमजली तशी तुमच्यासमोर मांडत आहे. पुढे, कित्येक वर्षांनंतर, दिलीप प्रभावळकरांचा ‘चौकटराजा’ हा सिनेमा टीव्हीवर बघताना, आमच्यापेक्षाही जास्त आईला रडु येत होते.